Als je doet wat je deed, krijg je wat je kreeg
Over reflexen in impactinkoop en -investering
Veel maatschappelijke problemen vragen vandaag om nieuwe oplossingen. Niet omdat bestaande producten of diensten tekortschieten, maar omdat de context waarin ze moeten werken is veranderd: complexer, urgenter en minder voorspelbaar.
Toch zien we bij inkopen en investeren in maatschappelijke impact vaak hetzelfde patroon. Besluiten worden genomen op basis van wat men al kent: vertrouwde producten, bekende aanbieders, beproefde structuren.
Dat is begrijpelijk. Maar het roept een ongemakkelijke vraag op: wat gebeurt er als een probleem innovatie vraagt, maar de besluitvorming is ingericht op herhaling?
De reflex van transactioneel denken
Transactioneel inkopen en investeren werkt goed wanneer:
- het aanbod al bestaat
- de oplossing bekend is
- prestaties vooraf te specificeren zijn
- risico's grotendeels voorspelbaar zijn
Veel publieke en private systemen zijn hier ook precies voor ingericht.
Maar een groot deel van de maatschappelijke opgaven waar nu druk op staat — zoals zorg, bestaanszekerheid, klimaatadaptatie of sociale cohesie — voldoet niet aan die voorwaarden.
Daar is:
- het probleem nog niet volledig uitgekristalliseerd
- de oplossing nog in ontwikkeling
- de impact onzeker
- en het ecosysteem complex
Toch worden besluiten vaak genomen alsof het aanbod al vaststaat.
Wat er dan gebeurt
Wanneer innovatie wordt benaderd met transactionele instrumenten, zien we terugkerende patronen:
- bestaande producten en diensten krijgen opnieuw budget
- nieuwe initiatieven worden beoordeeld alsof ze "af" moeten zijn
- onzekerheid wordt gezien als risico, niet als ontwikkelruimte
- wat nog niet bestaat, valt automatisch buiten beeld
Niet omdat het slecht is, maar omdat het niet past binnen het gekozen instrument.
Je kunt echter niets transactioneel inkopen of financieren dat nog ontwikkeld moet worden.
We kopen wat we kennen
Naast instrumentkeuze speelt nog een tweede reflex.
Besluitvormers, zowel bij overheden als bij investeerders, kijken vaak naar:
- eerdere samenwerkingen
- bekende aanbieders
- oplossingen die al eens hebben gewerkt
Ook dat is logisch. Maar het betekent ook dat er weinig zicht ontstaat op:
- nieuwe initiatieven
- alternatieve aanpakken
- best practices die elders zijn ontstaan
Zonder bewuste marktoriëntatie ontstaat een paradox: innovatie wordt gevraagd, maar zelden actief verkend.
Waar kennis ontbreekt vóór de keuze
Als we dit mechanisme terugbrengen tot de kern, lijkt het probleem niet zozeer een gebrek aan middelen, maar een gebrek aan gedeelde kennis aan de voorkant.
Kennis over:
- wat voor soort probleem hier speelt
- of innovatie daadwerkelijk nodig is
- wat er al bestaat in de markt
- en welke vormen van inkopen of investeren daarbij passen
Zonder deze kennis vallen mensen automatisch terug op wat ze kennen.
Complexe uitdagingen zoals klimaatadaptatie, zorg, sociale cohesie en bestaanszekerheid vragen om innovatieve aanpakken.
- Transactioneel inkopen voor onzekere opgaven
- Keuzes maken op basis van bekende aanbieders
- Geen actieve marktorientatie
- Ontbrekende kennis over probleem en oplossingsrichtingen
- Budget gaat naar vertrouwde producten en diensten
- Nieuwe initiatieven vallen buiten selectie
- Innovatie wordt beoordeeld met verkeerde criteria
- Maatschappelijke ambities worden ingevuld met bestaande aanpakken
- Innovatieve initiatieven krijgen geen kans
- Oplossingen passen niet bij veranderde context
- Opgaven worden groter terwijl aanpak hetzelfde blijft
- Innovatie blijft uit terwijl maatschappelijke opgave groeit
- Mismatch tussen ambitie en instrumenten verergert
- Nieuwe initiatieven verdwijnen uit beeld
- Publieke en private middelen leveren beperkt rendement
- Passende instrumentkeuzes op basis van probleemanalyse
- Bewuste marktorientatie vergroot zicht op innovatie
- Nieuwe initiatieven krijgen eerlijke beoordeling
- Effectievere impact door betere match tussen opgave en aanpak
Drie momenten waarop kennis het verschil maakt
We zien in ieder geval drie momenten waarop gerichte kennis cruciaal kan zijn.
1. Begrijpen wat voor soort opgave dit is (Kick-In)
Voordat er gekozen wordt voor een instrument, helpt het om scherp te krijgen:
- vraagt dit probleem om optimalisatie of om vernieuwing?
- is het aanbod bekend of nog in ontwikkeling?
- hoe onzeker is de impact?
Zonder deze reflectie wordt vaak automatisch gekozen voor transactioneel inkopen of investeren.
2. Zicht krijgen op wat er al bestaat (Kickstart)
Veel mensen kopen wat ze kennen, niet wat er is.
Bewuste marktorientatie helpt om:
- bestaand aanbod in kaart te brengen
- te leren van best practices
- te zien waar innovatie al plaatsvindt
Niet om de markt te forceren, maar om blindheid te voorkomen.
3. De juiste vorm kiezen vóórdat geld beweegt (Kick-Off)
Pas daarna wordt de vraag relevant:
- welke inkoop- of investeringsvorm past hierbij?
- hoe verhouden ambitie, risico en middelen zich?
- wanneer noemen we dit succesvol?
Zonder dit kader wordt innovatie beoordeeld alsof het een bestaand product is.
Wat dit mogelijk verklaart
Als deze hypothese klopt, verklaart dat waarom innovatie vaak buiten inkoop en investering valt, waarom maatschappelijke ambities worden ingevuld met bekende oplossingen, en waarom nieuwe initiatieven moeite hebben om serieus genomen te worden. Niet omdat ze onvoldoende kwaliteit hebben, maar omdat ze in het verkeerde frame worden beoordeeld.
Dit betekent niet dat alle maatschappelijke opgaven innovatie vereisen, dat transactioneel inkopen altijd verkeerd is, of dat elke oplossing nieuw moet zijn.
Veel problemen vragen juist om goed bewezen aanpakken. De uitdaging zit in het onderscheid kunnen maken.
Tot slot
Misschien ligt de sleutel niet in meer ambitie, maar in betere kennis vóórdat we kiezen.
De vraag is dan niet: wat kopen of financieren we?
Maar: wat voor soort probleem is dit — en welke manier van werken past daarbij?
In vervolgblogs verkennen we welke informatie inkopers en investeerders nodig hebben om die keuzes beter te kunnen maken — zonder snelheid te verliezen.
Herken je dit vanuit jouw rol? Dan zijn ervaringen en voorbeelden meer dan welkom.